بسم الله ارحم الرحیمبازدید امروز :3
بازدید دیروز :8
سعید شیخی هستم دانشجوی رشته حسابداری در مقطع کارشناسی در دانشگاه آزاد اسلامشهر
محاصره مکه توسط وهابیها
داود الهامى
در سال1219 وهابیها از هر طرف مکه را در محاصره گرفتند و ازهر طرف راهها را بستند و از رسیدن آذوقه مانع شدند، در آن سالگرانى، گرسنگى، علتبسته شدن راهها شدت گرفت و این وضع ازاواخر ماه ذیحجه سال1219 شروع و تا ماه ذى القعده سال 1220ادامه داشت. قیمت اجناس و مواذ غذائى به دهها برابر رسید.مردم مکه تمام دارائى خود را به نازلترین قیمت فروختند وآنگاه آذوقه در شهر تمام شد و مردم از هر راهى که ممکن بود، سد جوع مىکردند، حتى خون، پوستحیوانات، گوشت گربه و سگ و هرحیوان دیگر را مىخوردند.
برخى از مردم به فرمانده سپاه وهابیها «مضایفى» نامه نوشتندو بعضى هم شبانه مخفیانه پیش او رفتند، شریف که از این جریاناطلاع یافت، عدهاى را زندانى کرد و عدهاى را اعدام نمود ولىبسیارى از اشراف از شدت ناراحتى به وهابیت گرویدند.
و بیشتر عربهاى اطراف مکه نیز با وهابیها بیعت کردند وهابیهااز هر طرف راهها را بسته و مامورانى گذاشته بودند که نگذارندآذوقه و لوازم به مکه برده شود.
در این موقع عدهاى از جنگجویان وهابى به فرماندهى «مضایفى»به سوى جده حرکت کردند و شهر جده را نیز به محاصره انداختند،آنان به خود نردبان و کلنگ همراه داشتند و نگهبانان برج وباروى شهر، وهابیها را به توپ و گلوله بستند و بسیارى راکشتند و مابقى را وادار به عقبنشینى کردند، سپس مضایفىعقبنشینى کرد و راههاى جده، یمن، صحراى نعمان و قلعه مدره رابه شدت بستند و هرکه را هم سر راه مىدیدند، اعم از زائر خانهخدا و غیره، مىکشتند یا اسیر مىکردند زیرا آنان مردم مسلمانرا کافر و مشرک مىدانستند و سپس به چهل تن از قبیله هذیلماموریت دادند که راه میان مکه و عیینه را بگیرند و راهزنىکنند و راهها را ناامن سازند، آنها مانع از این شدند که مردماز «تنعیم» محرم شوند و برخى را که به عمره مىآمدند، در راهکشتند.
در اثر ناامن بودن راهها قیمت مواد غذائى آنقدر بالا رفت کهمردم قادر نبودند براى خود آذوقه تهیه نمایند و بالاخره قحطى وگرانى آنقدر شدید شد که بسیارى از مردم از گرسنگى مىمردند،جنازه مردهها کوچهها را پر کرده بود و در مکه جز اندکىنماندند و حتى صف اول نماز جماعت در مسجدالحرام پر نمىشد وتمام مغازهها و دکانها بسته شده بود.
در این شرائط یکى از علماى وهابى به نام عبدالرحمن بن نامىنزد شریف آمد و با او پیشنهاد صلح کرد به این شرط که شریف بهآنان اجازه زیارت خانه خدا را بدهد. آنها پس از زیارت بهسرزمین خود برگردند و همه مردم مکه و اطراف آن تحتحکومتوهابیها باشند منتها حکومتشهر مکه به دستشریف باشد و تعهدکردند که با مردم مکه به مهربانى رفتار کنند و بنا را بر اینگذاشتند که سعود را از جریان باخبر سازند و به انتظار پاسخبنشینند.
وهابیها پس از این قرارداد وارد مکه شدند و در مراسم حجشرکتکردند، آنها به هنگام طواف پایکوبى مىکردند و به طرف حجرالاسودبا چوب و عصا اشاره مىکردند.
مردم شهر که اغلب فرار کرده بودند، به شهر باز گشتند و اوضاعآرام شد و قیمتها پائین آمد و در همین سال زائران شامى بهسرپرستى عبدالله پاشا با نیروئى فوقالعاده حدود 1500 سواررسیدند و خود سعود نیز در مراسم حجشرکت کرد.
سعود به عبدالله پاشا و نیز به امیر حاج مصر به خاطر محملهائىکه با خود آورده بودند، اعتراض کرد. آنها در پاسخ گفتند:
اینها علامت و نشانههائى هستند که حجاج قافلههاى خود را پیداکنند، سعود آنها را تهدید کرد که اگر باز آنها را بیاورند، خواهد شکست و شرط کرد که به هنگام انجام مراسم حج نباید طبل ونى و شیپور بزنند.
وهابیها تا یازدهم محرم 1221 در مکه ماندند و بعد آنجا راترک گفتند آنها در مدت اقامتخود در مکه به بیمارى آبله مبتلاشدند و بسیارى از آنها مردند و آنقدر مرده زیاد شد که چندینجسد را در یک قبر دفن مىکردند و عدهاى هم که از آنها سالممانده بودند، به کارهاى پست مشغول شده بودند.
در آغاز همان سال بود که شریف غالب ماموران خود را به اطراففرستاد و خود به جده وارد شد و به کارهاى خود سرو سامان داد ومشغول مرمتخرابیهاى ناشى از جنگ شد، آنگاه تعداد بیست نفر ازوهابیها از درعیه وارد جده شدند، آنها حامل نامهاى از سعودبودند و این نامه در رابطه با صلح بود، مردم را به مسجد عکاشفرا خواندند و رساله محمد بن عبدالوهاب را که طى آن همهمسلمانان را کافر خوانده بود، براى مردم جده خوانده شد.
شریف غالب از جنگ با وهابیها خسته شده بود و از طرفى نیروىمقاومت در خود نمىدید و از طرف دیگر سخت علاقه داشت که بقیهنفوذ خود را حفظ کند، از این روى چارهاى نداشت جز این که بهمسلک وهابى تظاهر نماید و طبق تمایلات وهابیها رفتار نماید وبا پذیرفتن دین خدا و رسول با سعود دستبیعتبدهد (1) .و قول دادکه همه کارهاى ممنوع از طرف وهابیها را ممنوع سازد. براى اینکه خلوص نیتخود را بهتر به ثبوت رساند، دستور داد بقعههائىرا که وهابیها خراب نکرده بودند، ویران سازند و دستور دادمردم با شنیدن اذان نماز، جملگى براى شرکت در نماز جماعتحاضرشوند و رسالههاى محمد بن عبدالوهاب تدریس شود و نماز جماعت درمسجدالحرام بهطور مکرر برگزار نشود و... با همه اینها اعمالىاز او سر مىزد که سعود را نسبتبه خلوص وى بدگمان مىساخت.
از کارهاى جالب توجهى که از شریف سر مىزد، این بود که ازبازرگانان اموالى به عنوان «عشور» دریافت مىداشت و چون مورداعتراض قرار مىگرفت، مىگفت: این بازرگانان مشرکند(مقصودش اینبود که چون وهابى نیستند، پس مشرک هستند) و بنابراین من اینمال را از مشرکین دریافت مىکنم نه از مسلمانان موحد (2) .
مورخان نوشتهاند: سرپرستحجاج شامى آن سال باز عبدالله پاشابود وقتى که قافله وى به نزدیکى مکه رسید، یکى از مامورانوهابى به او اخطار کرد که جز به شرط سال گذشته نباید وارد مکهشود او هم نپذیرفت و قافله وى بدون انجام مراسم حج از همانجابه شام برگشتند و محمل مصریها به دستور سعود به آتش کشیده شدو پس از پایان مراسم حج کسى از طرف سعود اعلام کرد که سال دیگرکسى که ریش خود را بتراشد، حق شرکت در حج نداد و ضمنا آیهشریفه را خواند:
(یا ایها الذین آمنوا انما المشرکون نجس فلا یقربوا المسجدالحرام بعد عامهم هذا...) (3) .
«اى کسانى که ایمان آوردهاید بدانید که مشرکان پلیدند، پس ازامسال دیگر به مسجدالحرام نزدیک نشوند».
از همین سال کاروان حجشامیها و مصریها قطع شد (4) . و بهطور کلىغیر از وهابیان همه مسلمانان از شرکت در مراسم حج و زیارتخانه خدا منع شدند زیرا آنان جز وهابیها را مشرک مىدانستند.
تصرف مدینه
جبرتى در ضمن حوادث سال 1220 مىنویسد که:وهابیها مدت نزدیک به یک سال و نیم مدینه را در محاصره داشتندو از ورود آذوقه به شهر ممانعت مىکردند، سرانجام مردم مدینهناگزیر از تسلیم شدند و وهابیها شهر را به تصرف درآوردند،استعمال تنباکو و توتون را منع کردند و گنبدهاى روى قبور رابه جز گنبد روى قبر پیغمبر(ص) همه را ویران ساختند (5) و تماماشیاى گرانبهایى را که در حرم پیامبر(ص) وجود داشت، به تصرفآوردند و قاضى مکه و مدینه را که از طرف عثمانیها بودند، ازشهر بیرون کردند. آنگاه پست قضاوت مکه را به شیخ عبدالحفیظ وپست قضاوت مدینه را به برخى از علماى این شهر دادند، آنانمردم را از زیارت قبر پیامبر منع و جلوگیرى کردند (6) .
بنابر نوشته صلاح الدین مختار، چون سران و بزرکان مدینهدریافتند که شریف غالب قصد بیعتبا سعود را دارد، به سعودیهاپیشنهاد کردند بیعت اهل مدینه را مبنى بر پذیرفتن دین خدا ورسول و فرمانبرى از سعود، قبول کند. پس از این پیشنهاد اهلمدینه به ویران ساختن قبهها و بناهاى روى قبور اقدام کردند (7) .
به این ترتیب، وهابیها حکومتحجاز را نیز به دست آوردند وعمال عثمانى را بیرون کردند و نام پادشاه عثمانى را از خطبههاانداختند و به این هم قانع نشدند به فکر تصرف عراق و سوریهافتادند.
امیر حیدر شهابى در تاریخ خود مىنویسد:
وهابیها در این سال (1225) به سرزمین حوران یورش بردند و تماماموال مردم را تاراج کردند و غلات را آتش زدند و مردم بىگناهرا قتل عام نمودند و خانههایشان را ویران ساختند و فساد وآشوب بپا کردند و گفتهاند: معادل سه میلیون درهم به این منطقهخسارت وارد آوردند (8) .
هجوم وهابیها به کربلا و نجف:
از اوایل تشکیل حکومت آل سعود گاهى وهابیها به شهر و نواحىمختلف عراق حمله مىکردند بنابه نوشته مورخان حملات وهابیها بهکربلا و نجف از سال1216، زمان حکومت عبدالعزیز آغاز شد و تابعد از سال 1225 دوران حکومتسعود بن عبدالعزیز ادامه داشت ودر طول مدت دوازده سال چندین بار کربلا و نجف و مناطق مرزىعراق مورد تاخت و تاز وهابیها قرار گرفت.ظاهرا نخستین بار در سال1216 بود که سعود بن عبدالعزیز بالشگر عظیمى به کربلا حمله کرد آنچه در زیر مىخوانید، عصارهاىاست که از نوشتههائى که سه گروه از مورخان (مورخان وهابى،مورخان شیعه، و علماى بزرگى که خود شاهد و ناظر بودهاند ومورخان غیر اسلامى) در باره این حملات نوشتهاند.
صلاح الدین مختار، از نویسندگان وهابى در این باره چنینمىنویسد:
«در سال1216، امیر سعود(پسر عبدالعزیز) در راس سپاهى ازمردم نجد و عشایر جنوب و حجاز و تهامه و نواحى دیگر به قصدعراق حرکت نمود و در ماه ذیقعده به شهر کربلا رسید و آن رامحاصره کرد، سپاه مذکور باروى شهر را خراب کردند و به زوروارد شهر شدند، بیشتر مردم را در کوچه و بازار و منازل به قتلرسانیدند و نزدیک ظهر با اموال و غنائم فراوان از شهر خارجشدند و در آبى به نام ابیض گرد آمدند، خمس اموال را خود سعودبرداشت و بقیه را به هر پیاده یک سهم و به هر سواره دو سهمقسمت کرد» (9) .
مورخ نجدى، شرح واقعه مزبور را اینطور نوشته است که:
«در سال1216 در ماه ذیقعده سعود، با سپاهى مرکب از جمیعشهرنشینان و بادیهنشینان نجد و جنوب و حجاز و تهامه و نقاطدیگر به قصد حمله به سرزمین کربلاى حسینى(ع) حرکت کرد و دربیرون شهر فرود آمد. سپاه مزبور دیوار شهر را خراب کردند و بهزور وارد شهر شدند، بیشتر مردم را در بازارها و خانهها به قتلرسانیدند و گنبد روى قبر را ویران ساختند و صندوق روى قبر راکه زمرد و یاقوت و جواهرات دیگر در آن نشانده شده بود،برگرفتند و آنچه در شهر از مال و سلاح و لباس و فرش و طلا ونقره و قرآنهاى نفیس و غیر آنها هرچه یافتند، غارت کردند،نزدیک ظهر از شهر بیرون رفتند در حالى که قریب به دو هزار تناز اهل کربلا را کشته بودند (10) .
صلاح الدین مختار، پس از نقل سخن ابن بشر، مىگوید که:
«امیر سعود به شهرى حمله برد و قتل و غارت کرد که در نظرشیعه، شهرى است که رعایت احترام آن لازم است» (11) .
و یکى از مستشرقین درباره جنایات هولناک وهابیها در کربلا،مىنویسد:
«12 هزار وهابى غافلگیرانه به ضریح امام حسین(ع) هجومآوردند، بعد از آن که به غنائم عظیمى دستیافتند، هرچهمىتوانستند با خود حمل کردند و هرچه باقى ماند، طعمه حریقساختند، پیر مردها و زنها و کودکان به شمشیر عربهاى وحشى قتلعام شدند، قساوتشان هرگز اشباع نمىشد و آنقدر کشتند که خونمثل نهر آب جارى شد و در نتیجه در این حمله سبعانه بیش ازچهار هزار نفر به قتل رسیدند و آنچه غارت کردند و با خودبردند بیش از چهار هزار بار شتر بود و بعد از غارت و کشت وکشتار ضریح امام و هرچه در اطراف آن بود، کوبیدند و به صورتتل خاکى درآوردند و همه چیز را ویران ساختند و به خصوصمنارهها و قبهها را به اعتقاد این که از طلا ساخته شدهاند» (12) .
مرحوم علامه سید محمد جواد عاملى مولف «مفتاح الکرامه» کهحمله سبعانه وهابیان به کربلا و نجف در حال حیات او اتفاقافتاده و خود شاهد حمله آنها به نجف بوده در خاتمه جلد پنجم«مفتاحالکرامه» مىنویسد:
«سعود وهابى که در سرزمین نجد سر به شورش برداشته و در منطقهآشوب به پا کرده بود، بدعتهاى زیادى در دین گذاشت و خونهاىزیادى از مسلمانان بریخت و قبور ائمه شیعه را با خاک یکسانکرد و در سال1216 به مشهد حسین(ع) هجوم بردند، مردان وکودکان را کشتند، اموال مردم را گرفتند و در بىاحترامى نسبتبه آستان مقدس زیادهروى کردند و آن را ویران ساختند و از ریشهدرآوردند و آنچنان در حرم شریف فساد و ویرانى بار آوردند کهخدا مىداند» (13) .
باز مىگوید:
«در نهم ماه صفر سال 1221 قبل از طلوع صبح، سعود وهابى بهنجف حمله آورد و ما را غافلگیر کرد حتى برخى از هواداران اواز دیوار سور نجف بالا آمدند و نزدیک بود شهر نجف را به تصرفخود درآورند که از امیرمومنان على(ع) کرامات آشکار و معجزاتروشن ظاهر گشت، از سپاهیان او عده زیادى کشته شدند و او ناکامبرگشت» (14) .
باز در جلد ششم«مفتاحالکرامه» مىنویسد:
«در ماه جمادى الاخر سال1223 آشوبگرى به نام «سعود» از نجدبا بیست هزار پیکارگر -بلکه بیشتر- به عراق هجوم آوردند به مااطلاع رسید که او مىخواهد غافلگیرانه به نجف اشرف حمله کند، ماخود را آماده ساختیم و همه مردم در داخل سور قرار گرفتیم،آنها شبانه به سوى نجف رو آوردند دیدند ما آماده پیکار هستیمو همگى در داخل سور رفتهایم و توپها و گلولهها فراهمساختهایم، آنها کارى از پیش نبردند، نجف را به سوى حله ترکگفتند، اهل آنجا را هم مجهز یافتند آنگاه به سوى کربلا رونهادند و این شهر روز روشن محاصره کردند اهالى شهر پشت دروازهشهر مقاومت کردند، کشتهها دادند و از دشمن نیز بکشتند وسرانجام در آن حمله، سعود ناامید بازگشت او در عراق فساد وتباهى راه انداخت و بر مکه و مدینه چیره شد و برنامه حج را سهسال به صورت تعطیل درآورد» (15) .
باز مرحوم علامه عاملى در جلد هفتم مفتاحالکرامه مىنویسد:
«این جزء از کتاب، بعد از نیمه شب نهم رمضان المبارک 1225 بهدست مصنف آن خاتمه یافت، درحالى که دل نگرانى و تشویش بود،زیرا اعراب «عنیزه» که وهابى هستند، اطراف نجف اشرف و مشهدحسین(ع) محاصره کردهاند، راهها را بسته و زوار حسین(ع) را کهاز زیارت نیمه شعبان به وطنهاى خود باز مىگشتند، غارتنمودهاند و جمع کثیرى از آنان(بیشتر از زوار ایرانى را) بهقتل رسانیدهاند، گفته مىشود عدد مقتولین(دراین بار) یکصد وپنجاه تن بوده است، البته کمتر از این هم گفتهاند (16) .
نویسندگان شیعه، عموما قتل عام کربلا را در روز هجدهمذیحجه(عید غدیر) سال1216 نوشتهاند از جمله مولف«روضاتالجنات» در شرح حال مولى عبدالصمد همدانى حائرى نوشتهاست که در روز چهارشنبه هجدهم ذیحجه که عید غدیر بود، پس ازآن که وهابیان، عالم مزبور را با حیله و مکر از خانه بیرون وبه دست ایشان به شهادت رسید (17) .
دکتر عبدالجواد کلیددار که خود از اهل کربلاست، در تاریخ کربلاو حائر حسین(ع) از تاریخ کربلاى معلى نقل کرده است، واقعه رااین چنین شرح مىدهد:
«در سال1216 امیر سعود وهابى سپاهى مرکب از بیست هزار مردجنگى تجهیز کرد و به شهر کربلا حملهور شد، کربلا در این ایام،در نهایتشهرت و عظمتبود زوار ایرانى و ترک و عرب بدان روىمىآوردند، سعود پس از محاصره شهر، سرانجام وارد آن گردید، وکشتار سختى از مدافعین و ساکنان آن نمود، حصار شهر، از چوب وشاخههاى درختخرما که آنها را پشت دیوارهاى گلى، تعبیه کردهبودند، به وجود آمده بود.
سپاه وهابى در این یورش وحشیانه، چنان رسوایى در شهر به بارآوردند که به وصف نمىگنجد حتى گفته مىشود که در یک شب بیستهزار تن را به قتل رسانیدند» (18) .
همین نویسنده ادامه مىدهد:
«پس از آن که امیر سعود، از کارهاى جنگى فراغتیافت، به طرفخزینههاى حرم، متوجه شد، این خزائن از اموال فراوان و اشیاىنفیس، انباشته بود وى هر چه در آنجا یافت، برداشت. مىگویند کهدر مخزنى را باز کرد که سکههاى بسیار در آن گردآورى شده بود،از جمله چیزهایى که به چنگ آورد، گوهر درخشان بسیار بزرگى بودبا بیست قبضه شمشیر که همه با طلا زینتیافته و با سنگهاىقیمتى مرصع شده بود، ظرفهاى زرین و سیمین و فیروزه و الماس ازذخائر گرانقیمت، همه را برداشت، دیگر چهار هزار شال کشمیرى،دو هزار شمشیر طلا، تعداد زیادى تفنگ و اسلحه دیگر، همه بهغارت رفت.
کربلا، پس از این حادثه به وضعى درآمد که شعرا براى آن مرثیهمىگفتند از جمله:
فشدلایثنى هواه الثانىو مزق الکتاب و المثانى و هدم الشباک و الرواقاو استلب الحلى و الاعلافا و قتل النساء و الاطفالااذ لم یجد فى کربلا رجالا لانهم زاروا الغدیر قصدافارخوه (بغدیر) عدا (19)
کسانى که جان سالم بدر برده بودند، به تدریجبه شهر باز گشتندو به اصلاح پارهاى از خرابیها برخاستند.
بنابر آنچه «لونکریک» در تاریخ خود نوشته(چهار قرن از تاریخعراق) تمام پایتختهاى کشورهاى اسلامى از این واقعه به شدتلرزید» (20) .
همین نویسنده در جاى دیگر از کتاب خود، به نقل از «لونکریک»این چنین آورده است:
«خبر نزدیک شدن وهابیها، به شهر کربلا غروب روز دوم نیسان1801 میلادى، درحالى که بیشتر ساکنان آن شهر به قصد زیارت بهنجف رفته بودند، با عجله دروازهها را بستند وهابیها که تعدادآنها به ششصد پیاده و چهارصد سوار تخمین زده مىشد، به کنارشهر فرود آمدند و چادرهاى خویش را برافراشتند و آذوقههاى خودرا به سه قسمت کردند، آنگاه از طرف محله بابالمخیم سوراخى درباروى شهر به وجود آوردند و از آن سوراخ وارد خانهاى شدند واز آنجا به نزدیکترین دروازهها حمله بردند و به زور آن راگشودند و داخل شهر شدند. مردم وحشتزده و سراسیمه پا به فرارنهادند وهابیان به طرف ضریحهاى مقدس سرازیر گشته، شروع بهخرابى آنها نمودند، اشیاء نفیس و نذورات قیمتى و هدایایى کهفرمانروایان و پادشاهان ایران تقدیم کرده بودند، همه را غارتکردند، همچنین زینت آلات دیوارها و طلاهاى سقف را کندند،شمعدانها و قالیهاى گرانقیمت و قندیلهاى پرارزش را بردند،درهاى مرصع و آنچه از اینگونه یافته مىشد، همه را کندند. وقریب پنجاه نفر زائر را نزدیک و پانصد نفر را بیرون ضریح و درصحن به قتل رسانیدند و به هرکس رسیدند بدون رحم با قساوت تمامکشتند، بر پیران و خردسالان هم ترحم نکردند بعضى تعداد کشتگانرا هزار تن و بعضى دیگر نجبرابر تخمین زدهاند (21) .
مولف کتاب «العراق قدیما و حدیثا» درباره هجوم وهابیها بهکربلا مىنویسد:
«در سال1216 گروهى از وهابیها، مرکب ازحدود 600 شتر سوار وچهارصد اسبسوار به کربلا هجوم آوردند و این در هنگامى بود کهبیشتر اهالى به نجف رفته بودند.
مهاجمین صحنهاى امام حسین(ع) و برادرش عباس(ع) را به سختىویران ساختند و آنچه در آن دو حرم شریف بود، غارت کردند،اشیاى نفیس و دانههاى قیمتى و قطعه سنگهاى معدنى و چوبهاى ساجو آینههاى بزرگ و هدایاى گرانقیمتى که وزرا و امرا و پادشاهانایران هدیه کرده بودند، همه را بردند و هرچه به دیوارها نصبشده بود و طلاىسقفها را کندند و قالیهاى پر ارزش و شمعدانها واشیاى نفیسى که از سقف آویزان بود، و درهاى مرصع و هرچه ازاین قبیل بود، به یغما بردند (22) .
«اوژن فلاندن» در سفرنامه خود به ایران، مىنویسد:
«کاردانان مىگویند که این اشیاء و جواهرات آتش طماعى اعرابرا فراهم کرده که با دست منحوس خود به ربودن این نفایس قیامکنند ولى آنچه که بیشتر حرص اینان را تحریک مىکند، همانا وجوددو ضریح على و حسین(علیهماالسلام) است. اهالى محل با شگفت وبهت نقل مىکنند که چهل سال پیش (1256 - 1258ه) وهابىها کهطایفهاى از اعرابند، به تعداد پانزده هزار نفر به شهر کوچککربلا هجوم آوردند، تمام مردمش را کشتند، خانههایش را ریشهکنکرده کلیه نفایس و غنائمش را ربودند» (23) .
آرى وهابیها در این یورش سبعانه به سالمندان و خردسالان وزنان، کوچکترین ترحمى ننمودند و به جنایاتى دست زدند که قلبهر انسان را به درد مىآورد، تعجباور است که به قول«مسترلونکریک» وهابیها این جنایات هولناک را به نام دینانجام مىدادند. و نام آن را جهاد فى سبیلالله گذاشته بودند!!
همانطورى که ملاحظه مىشود مورخان تعداد لشگریان سعود و همچنینتعداد مقتولین را با اختلاف زیاد نقل کردهاند، بعضى تعداد سپاهسعود را بیست هزار و بعضى یک هزار، یا میان این دو گفتهاند.
با توجه به نوشتههاى نویسندگان وهابى که قسمتى از آنها قبلانقل گردید، و قرائن دیگر، گویا تعداد لشگریان سعود در حملهسال1216 بیست هزار و تعداد کشته شدگان پنج هزار درستتر باشد.
انگیزه حمله وهابیها به دو شهر مقدس کربلا و نجف دو چیز بود:
نخست عداوت شدید آنها نسبتبه شیعیان به خاطر احترامفوقالعادهاى که آنها براى قبور ائمه اهل بیت(علیهم السلام) قائلند. دوم دوختن چشم طمع به ذخایر فراوانى که در خزائن وحرمهاى این بزرگواران وجود داشت، و در یک کلمه«غارتگرى»آنها، در وهله اول در حمله خویش به کربلا پیروز شدند ولى درحملات دیگر به نجف و کربلا بر اثر هشیارى مردم مسلمان ناکام بازگشتند.
صاحبنظران علل غلبه وهابیها به شهر کربلا را در مرتبه اول خلاصهکردهاند:
1 - از همه مهمتر خیانت عمرآقا حاکم شهر کربلا بود او از طرفسلیمان پاشا، والى بغداد از طرف سلطان عثمانى براى حفاظتشهر،کارى انجام نداد و هیچ اقدامى نکرد، بلکه به سبب تعصب تسنن باوهابیها همزبان و همقول بود و به همین جهت مورد مواخذه سلیمانپاشا قرار گرفت و سرانجام اعدام گردید (24)
. 2 - برج و باروىشهر کربلا، استحکام کافى نداشت، به علاوه براى دفاع از آن عدهکافى و لازم وجود نداشتند (25) .
3 - وقوع وبا در مدت کوتاهى قبل از آن بهطورى که گروه عظیمىاز مردم تلف و عدهاى از شهر فرار کرده بودند و به این ترتیبشهر آمادگى کافى براى دفاع نداشت.
4 - هنگام هجوم وهابیها به شهر کربلا طبق نوشته مولف«مفتاحالکرامه» قبائل شیعى مذهب اطراف از قبیل قبیله خزاعلو آل بعیج و آل جشعم، با یکدیگر، اختلاف داشتند و سرگرم زد وخورد بودند (26) . و مجال جلوگیرى از وهابیان را نداشت.
5 - از همه مهمتر این که مردان و جوانان، عموما به مناسبت عیدغدیر رهسپار نجف اشرف شده بودند و کسى نبود که از شهر دفاعکند و در برابر مهاجمان بایستد، در شهر فقط زنان و سالخوردگانو کودکان باقى مانده بودند که از ایشان کارى ساخته نبود (27) .
ولى این حادثه اثر عمیقى در شیعیان عراق گذارد، حاکم شهر رابرکنار کردند و او را به عنوان قصاص کشتند و یکى از عراقیانبه صورت مرد قلندرى به نجد رفت و با وهابیان خو گرفت و در یکفرصت مناسب، عبدالعزیز را به قتل رساند. برج و باروى کربلا ونجف را محکم کردند و آذوقه و اسلحه به قدر کافى فراهم نمودندو در حملات دیگر در مقابل وهابیان با رشادت تمام مقاومتنمودند.
از علماى بزرگى که براى دفاع از شهر نجف و مقابله با وهابیانکوشش و تلاش فراوان کردند، مرحوم شیخ جعفر کاشف الغطاء بود کهطلاب نجف و مردم آن شهر را براى مقابله با وهابیان بسیج کرد واین بسیج همگانى اثر قابل ملاحظهاى در دفع آنها داشت.
عبدالله فیلبى گوید که عمل سعود در حمله به کربلا، گذشته ازشیعه، همه جهان را به هیجان آورد و نقطه استوارى بود براىقیامهایى که در برابر وهابیت انجام یافت و عواقب وخیمى براىدولتسعودى به بار آورد (28) .
پىنوشت:
1- تاریخ المملکهالعربیه السعودیه، ج1، ص 91.2- المختار من تاریخ الجبرتى، ص667.
3- توبه: 28.
4- خلاصهالکلام، به نقل کشف الارتیاب، ص36.
5- تاریخ جبرتى، ج3، ص 91.
6- تاریخ المملکه العربیهالسعودیه، ج1، ص 91، 92.
7- تاریخ المملکهالعربیهالسعودیه، ج1، ص 91، 92.
8- به نقل کشف الارتیاب، ص37.
9- تاریخ المملکهالعربیهالسعودیه، ج1، ص73.
10- عنوان المجد، فى تاریخ نجد، ج1، ص 2 - 121.
11- تاریخ المملکهالعربیهالسعودیه، ج1، ص77 و 78.
12- فاسیلیف، تاریخ العربیهالسعودیه، ص 48.
13- مفتاح الکرامه، ج5، ص 512.
14- همان.
15- مفتاح الکرامه، ج6، ص 434.
16- مفتاح الکرامه، ج7، ص653.
17- روضات الجنات، ج4، ص 198.
18- تاریخ کربلا و حایر حسین(ع) ص 174.
19- موسوعه العتبات المقدسه، قسم کربلا، ج8، ص 375.
20- تاریخ کربلا و حائر حسین، ص 174.
21- تاریخ کربلا و حائر حسین، ص 172 - موسوعهالعتباتالمقدسه،ج8، قسم کربلا، ص 271.
22- به نقل موسوعهالعتبات المقدسه، قسم کربلا، ص 271.
23- سفرنامه «اوژن فلاندن» به ایران، چاپ سوم، انتشاراتاشراقى، ص 462 ترجمه نور صادقى.
24- مسیر طالبى، ص 408 - تاریخ العربیهالسعودیه، ص49.
25- مسیر طالبى، ص 408.
26- مفتاح الکرامه، ج7، ص653.
27- وهابیان، على اصغر فقیهى، ص 262.
28- تاریخ نجد، ص99.
شیخی:: 7/4/1387:: 1:16 عصر | نظرات دیگران ()
حرکت وهابیها به سوى مکه(1217)
داود الهامى
سعود با سرعت زیاد رو به سوى حجاز نهاد و با ابن شکبان ویارانش در راه ملاقات نموده آنان را نیز با خود برگردانید وقتىکه به «العییناء»(قریهاى که در سه منزلى مکه واقع است)رسیدند، مردم مکه و زائران خانه خدا که از رسیدن وهابیها مطلعشدند، سختبه وحشت افتادند به خصوص این که از اوضاع دلخراشمردم طائف مطلع گشتند. در میان حجاج آن سال سلطان بن سعید،امام مسقط، نقیب مکلى و امیر حجاج شامى عبدالله پاشا و سرپرستزائران مصرى، عثمان بیک قرجى و به همراه آنان سپاهیان زیادىحضور داشتند.روز ترویه شایع گردید که سعود در صحراى عرفه فرود آمده است،مردم از شنیدن این خبر خیلى ترسیدند ولى طولى نکشید که اینخبر تکذیب شد، اتفاقا سعود آن سال در موقع مراسم حج نیامدهبود. زیرا که آن سال حجاج به قدرى زیاد بود که سابقه نداشت.
پس از پایان مراسم حجشخصى از طرف شریف امیر مکه اعلان کرد کهمردم براى جهاد با وهابیها آماده شوند، شریف پاشا والى جده باسپاهیانش حرکت کرد و سعود را به اندازه مسافت دو روز عقبراند.
شریف، امیران حج و سرپرستان زائران خانه خدا را گرد آورد و ازآنان خواست در جنگ با وهابیان با وى همراهى نمایند. آنان بهبهانه این که آذوقه و وسائل کافى نداند، موافقت نکردند، شریفبهطور مجانى براى آنها آذوقه و لوازم تعهد نمود بازنپذیرفتند. و گفتند به سعود نامه مىنویسیم اگر برگشت که هیچ وگرنه با او مىجنگیم. اتفاقا سعود در پاسخ آنها به تهدید متوسلشد، در این موقع میان خود آنان اختلاف افتاد، شریف دوباره ازآنها درخواست کرد که در جنگ با سعود وى را یارى نمایند ویادآور شد که جنگ با وى حفظ آبروى دولت است و گفت: من تمامنیازمندیهاى شما را به عهده مىگیرم، باز آنها بهانه آوردند ونپذیرفتند و کسى نزد سعود فرستادند، اینبار سعود ضمن تهدیداخطار کرد که ظرف سه روز همه حجاج مکه را ترک کنند، آنان ازمکه حرکت کردند.
اشراف و بزرگان مکه دستهجمعى پیش امیر و سرپرستحجاج شامىرفتند و از وى خواستد ده روز دیگر در مکه توقف کند ولى او ازقبول این پیشنهاد خوددارى کرد و در پنجم ماه محرم 1218 از مکهخارج شد و روز بعد نیز امیر الحاج مصرى مکه را ترک گفت و شریفپاشا هم به سوى جده عزیمت کرد و چون شریف غالب تنها ماند، اوهم از ترس جان خود به جده عازم گردید و برادرش شریف معین رابه جاى خود گذاشت (1) .
جبرتى مىگوید: شریف غالب از حاکم جده و از امیران حاج شامى ومصرى درخواست کرد که چند روز دیگر در مکه بمانند، تا او اموالو دارائى خود را به جده منتقل سازد، آنان پس از دریافت مبلغى،پذیرفتند و دوازده روز در مکه ماندند و سپس خود وى نیز باهمراهى آنان مکه را ترک گفت، پس از آن که به دستخود خانهاشرا آتش زد (2) .
شریف عبدالمعین پس از رفتن برادرش، نامهاى به سعود نوشت وبراى مردم مکه امان خواست و خود وى اظهار طاعت و بندگى کرده واز وى تقاضاى حکومت مکه را نمود و این نامه را بعضى از علماىمکه چون: شیخ محمد طاهر سنبل، شیخ عبالحفیظ عجمى، سید محمد بنمحسن عطاس و سید میر غنى، پیش سعود بردند و با وى در«وادىالسیل» در دو منزلى مکه ملاقات کردند، سعود در پاسخآنان گفت: «انما جئتکم لتعبدوا الله وحده و تهدموا الاصنام ولا تشرکوا» «ما آمدهایم شما را به عبادت خداى یگانه دعوتکنیم و بتها را بشکنید و براى خدا شریک قرار ندهید».
یکى از علماى مکه گفت: به خدا سوگند ما جز خدا را نپرستیدهایمدر این موقع سعود دستخود را جلو آورد و گفت: با شما پیمانمىبندم بر دین خدا و رسولش و اینکه دوستان خدا را دوستبداریدو دشمنانش را دشمن و فرمان او را بشنوید و اطاعت کنیدنمایندگان مردم مکه بر این مضمون با او پیمان بستند. آنگاهسعود به نویسنده و منشىاش دستور داد که اماننامهاى براى مردممکه بنویسد، این اماننامه در یک کاغذ کوچکى که از پنج انگشتتجاوز نمىکرد، چنین نوشت:
بسمالله الرحمنالرحیم من سعود بن عبدالعزیز، الى کافه اهلمکه و العلماء و الاغادات و قاضىالسلطان السلام على من اتبعالهدى. اما بعد: فانتم جیران الله و سکان حرمه آمنون باءمنه،انما ندعوگم لدینالله و رسوله (قل یا اهل ا لکتاب تعالوا الىکلمه سواء بیننا و بینکم الا نعبد الا الله و لا نشرک به شیئا ولا یتخذ بعضنا بعضا اربابا من دونالله فان تولوا فقولوا اشهدوابانا مسلمون) (3) فانتم فى وجهالله و وجه امیر المسلمین سعود بنعبدالعزیز و امیرگم عبدالمعین بن مساعد فاسمعوا له و اطیعواما اطاعالله والسلام» (4) .
«به نام خداوند بخشاینده و مهربان. این نامهاى است از طرفسعود پسر عبدالعزیز به عموم اهل مکه و علما و بزرگان و قاضىسلطان. سلام بر کسى که پیرو راهنمائى خدا باشد (5) اما بعد: شماهمسایگان خدا و پناهندگان به او و ساکنان حرم وى هستید که بهامان خدا در امانید، ما شما را به دین خدا و رسول او دعوتمىکنیم».
سعود در اینجا آیهاى از قرآن را که درباره اهل کتاب یهود ونصارى است، خطاب به اهل مکه ذکر کرده که مضمون آن چنین است:
«اى اهل کتاب بیایید به سخنى که ما و شما به آن اعتقادداریم، رو آوریم که به جز خدا را نپرستیم و براى او شریکىبرنگزینیم و برخى از ما برخى دیگر را ارباب و صاحب خود نداند.
اگر از این سخن رو بگردانید بگوئید گواه باشید که مامسلمانیم».
سپس سعود مىگوید که: شما در راه خدا و در راه سعود، امیرمسلمانان، گام بردارید و امیر شما عبدالمعین بن مساعد است،سخن او را بشنوید و تا آنجا که او فرمان خدا را مىبرد، فرمانشرا ببرید».
این نامه را مفتى مالکیها در مکه، شیخ حسین در هفتم محرم 1218پس از نماز جمعه براى مردم خواند.
روز هشتم محرم، سعود در حالى که لباس احرام پوشیده بود، واردمکه شد پس از سعى و طواف، در باغ شریف فرود آمد، در روز دومورود به مکه از طرف سعود اعلان شد که فردا ظهر با مردم مکهاجتماع خواهد کرد، مردم هم، ظهر همان روز جمع شدند سعود روىبلندى صفا قرار گرفت، در حالى که مفتى مکه در سمت راست و قاضىدر طرف چپ وى ایستاده بودند، خطابهاى ایراد کرد و پس از حمد وثناى خدا، همان دعائى را خواند که پیامبر اکرم به هنگام فتحمکه خوانده بود، آنگاه سعود سکوتى کرده و بعد به سخنان خودچنین ادامه داد:
اى مردم مکه، شما همسایگان خدائید به امن او در امان هستید،شما ساکنان حرم او هستید، شما بدانید که شهر مکه مورد احتراماست گیاه و علف آن چیده نمىشود، شکار در آن رم داده نمىشود ودرخت آن قطع نمىگردد، فقط ساعتى از یک روز حرمت آن دریده شد،ما از ضعیفترین عرب بودیم وقتى که خدا خواست این دین(اسلام)غالب شود، ما عرب، مردم را به این دین دعوت مىکردیم ولى مردمما را مسخره مىگردند و به همین خاطر با ما مىچنگیدند، آنهاچهارپایان ما را از دست ما مىگرفتند و ما دوباره آنها رامىخریدیم و ما مدام مردم را به اسلام فرامىخواندیم و همهقبائلى که به چشم مىبینید و به گوش مىشنوید، فقط با این شمشیراسلام آوردند آنگاه شمشیرش را به سوى کعبه بلند کرد.
من امسال قصد حمله به عراق داشتم وقتى که جریان طائف را شنیدمو دانستم که مسلمانان(وهابیها) با مردم طائف جنگیدهاند، و روبه سوى شما آوردهاند، تا با شما نیز جنگ کنند، از عربهاىبادیهنشین براى شما ترسیدم، خدا را سپاس گویند که شما را بهسوى اسلام رهنمون شد و از شرک نجاتتان داد! من شما را دعوتمىکنم که تنها خدا را بپرستید و از شرکى که گرفتار آنبودهاید، دستبکشید، من از شما مىخواهم با من بر دین خدا ورسولش بیعت کنید، دوستخدا را دوست و دشمن او را دشمن بداریدو در خوشى و ناخوشى مطیع فرمان او باشید...
آنگاه نشست، عبدالمعین سپس مفتى و قاضى و بقیه مردم با وىبیعت گردند، و گفت: بعد از نماز عصر بین رکن و مقام منتظر منباشید تا براى شما دین و شرایط اسلام را توضیح دهم. و دراجتماع دیگرى، به مردم دستور داد، قبههایى را که روى قبور بناشده بود، خراب کنند (6) .
صبح روز نهم وهابیان، درحالى که جمع کثیرى از مردم، بیل بهدست همراهشان بودند، به خراب کردن قبور و گنبدها پرداختند،نخست گنبدهاى قبرستان معلى را با خاک یکسان ساختند تعداد اینگنبدها بسیار بود، سپس گنبد محل تولد پیامبر(ص) و جائى را کهمحل تولد ابوبکر و على(ع) مىدانستند و گنبد خدیجه کبرى(س) وهمچنین قبه روى چاه زمزم و قبههاى خانه کعبه و تمام بناهائىکه بلند از کعبه بود، خراب کردند.
بعد از آن تمام جاهائى را که مزار صالحان در آنها قرار داشت،پیدا کردند و ویران ساختند وهابیان به هنگام ویران ساختنقبرها و گنبدها رجز مىخواندند و طبل مىنواختند و آوازمىخواندند و در ناسزاگفتن به ساختمانهاى قبور مبالغه مىگردند،در عرض دو سه روز تمام آثار را از بین بردند (7) . عمر رضا کحالهمىنویسد:
«در مکه بسیارى از آثار تاریخى وجود داشت از قبیل محل تولدپیامبر اکرم(ص) و خانه خدیجه کبرى(س) و خانه ابوبکر و آثاردیگر که وهابیها این آثار را نیز ویران کردند (8) .
ابن بشر گوید: که سعود، بیشتر از بیست روز در مکه ماند ویاران او (وبه تعبیر ابن بشر، مسلمین) متجاوز از ده روز ازاول صبح به ویران ساختن بناها و قبههاى روى قبور و مشاهد،مىپرداختند و با این عمل به خداى واحد تقرب مىجستند تا همهآنها را با خاک یکسان کردند (9) .
زینى دحلان گفته است: که وهابیان چهارده روز در مکه ماندند ودر این مدت مردم را توبه مىدادند و به گمان خود، اسلام مردم راتجدید مىگردند و از کارهایى که به اعتقاد ایشان شرک بود، ازقبیل توسل و زیارت قبور، منع مىنمودند (10) سعود پس از دستورویرانى مقابر دستور دیگرى صادر نمود، مبنى بر این که بهاستثناء نماز عشا، پیروان مذاهب اربعه، حق ندادند در یک زمانباهم، در مسجدالحرام نماز جماعتبپا دارند بلکه نماز صبح راشافعى، ظهر را مالکى، عصر را حنبلى، مغرب را حنفى بخواند ونماز عشاء را هر که بخواهد و نماز جمعه را مفتى مکه عبدالملکالقلعى الحنفى بپا دارد (11) .
و همچنین دستور داد کتاب «کشفالشبهات» محمد بن عبدالوهاب درمسجدالحرام تدریس شود و خواص و عوام در حلقه درس حاضر شوند (12) .
سپس امیر وهابى نامهاى به «سلطان سلیم» نوشت و از فتح مکهبه او خبر داد و از او خواستحکام دمشق و قاهره را وادارنماید که از این پس با محمل و طبل و نى و امثال اینها به مکهنیایند، زیرا این قبیل امور شرعى نیست (13) .
بعد به امیرالحاج یمن نامهاى نوشت و اوراقى مشتمل بر عقایدخود براى او فرستاد وى در این نامه که جبرتى متن کامل آن راذکر کرده، به کسانى که به مردگان توجه مىکنند و از ایشان حاجتمىخواهند و براى قبور ذبح مىکنند و به آنها استغاثه مىنمایند،سختحمله کرده است. و همچنین تعظیم قبور انبیا و اولیاء وساختن گنبد بر روى آنها و چراغ بر افروختن در کنار قبور وخادم براى قبر قرار دادن و اینگونه امور را به شدت انکار کردهاست، ویران کردن گنبدهاى روى قبور را هم واجب دانسته و گفتهاست که هرکس دعوت ما را نپذیرد با او جنگ مىکنیم (14) . سعودبراى دستگیرى شریف غالب، به سوى جده حرکت کرد و نامهاى بهمردم جده نوشت و از آنها خواست که از وى اطاعت کنند. مردم جدهدر پاسخ سعود نوشتند که ما رعیتشریف هستیم، اطاعت ما، بستهبه اطاعت اوست و اگر از تو اطاعت کنیم آیا چیزى هم از مامىخواهى؟ او در پاسخ آنها پیام فرستاد آرى دویست هزار ریال وشصت طاقه قماش به قیمتشش هزار ریال و به دنبال آن کس فرستادتا آنها را تحویل بگیرد. در همان موقع با سپاهیانش به جدهرسید و آنجا را به محاصره انداخت ولى به علت این که جده داراىحصار استوار و وسائل دفاعى نیرومندى بود، نتوانستبه آن دستیابد، شریف آماده دفاع شد و توپها و شمشیرها فراهم ساخت وسرانجام وهابیها شکستخوردند و عده زیادى از آنها کشته شدند وهشت روز تمام ماندند ولى کارى از پیش نبردند، سعود به شدتناراحتشده بود و به عثمان مضایفى دشنام مىداد زیرا او بود کهسعود را به جنگ با مردم جده وادارش کرد و بالاخره بدون آن کهوارد مکه شوند، به سرزمین نجد برگشتند (15) .
شریف غالب از غیبتسعود استفاده نمود به مکه بازگشت و بدونهیچ مزاحمت و مقاومتى از طرف برادرش عبدالمعین، آن شهر را بهتصرف درآورد (16) . ولى وهابیها به هیچقیمتحاضر نبودند مکه رااز دستبدهند، شریف غالب نیز مانند سابق خواستار حکمرانى مکهبود. بدین جهتبار دیگر آتش جنگ میان آن دو شعلهور شد و تاسال 1220 ادامه داشت، لیکن میان آنها صلحى برقرار شد بدینمنظور که وهابیان وارد مکه شوند. پس از اداء مناسک حجبه بلادخود برگردند.
در محرم سال1219 وهابیها با دوازده هزار جنگجو به عزم محاصرهجده حرکت کردند شریف غالب باروى شهر مکه را محکم کرد چونمىدانست که آنان شهر جده را نخواهند توانستبگشایند. ممکن استبه مکه حمله کنند، لذا فرمان داد که همه مردم حرکت نمایند اینبود مردم مکه از تمام طبقات با اسلحههاى خود به «زاهر»آمدند و هفت روز در آنجا ماندند. اما وهابیها که شهر جده رابه محاصره داشتند، سه روز بیشتر نتوانستند بمانند آنها هر روزیکبار به شهر حمله مىکردند ولى توپخانه شهر آنها را پراکندهمىساخت و عدهاى کشته مىدادند و به چادرهاى خود باز مىگشتند،آنقدر از آنها کشته شد که گودالها و جوىها از لاشه مرده آنهاپر شد و حتى ده بیست نفر را در یکجا دفن مىکردند وقتى این وضعرا دیدند، از محاصره شهر دست کشیدند و رفتند و در مسیر راه بههر قبیلهاى که مىرسیدند مىکشتند و اموالشان را غارت مىکردند.
شریف سپاهى را از راه خشکى و سپاهى دیگر را از راه دریا بههمراه ده کشتى بزرگ پر از آذوقه و سلاح از جمله توپهاى بزرگ بهدنبال وهابیها فرستاد، سپاه دریایى که به آنها رسید، آنهاهمگى بدون جنگ و خونریزى تسلیم شدند.و پس از سه روز چهار هزارنفر از وهابیها به آنها هجوم آوردند، جنگى سخت میان آنهادرگرفت و با هزیمت وهابیها پایان پذیرفت و بسیارى از آنهاکشته و زخمى شدند و درحالى که سرهاى مردههاى وهابیها روىنیزهها بود، به مکه باز گشتند. در همان موقع طائف در تصرفوهابیها بود، شریف غالب، با سپاهى عظیم به سوى طائف حرکت کردو وهابیها را در طائف ده روز تمام به محاصره گرفت ولى کارى ازپیش نبرد به مکه باز گشت و آنگاه یکى از فرماندهان وهابى باسپاهى عظیم وارد «لیث» شد، شریف با سپاهیان خود به جنگ اوبیرون رفت و جنگى درگرفت که ابتدا پیروزى با شریف بود ولىبعدها وهابیها پیروز شدند و از طرفین حدود دو هزار نفر کشتهشدند ولى بیشتر کشتهشدگان از وهابیها بودند و سپس وهابیها بازشکستخوردند و سواران شریف باقى ماندههاى آنها را دنبال کردندو بعد به مکه مراجعت نمودند.
پىنوشتها:
1 تاریخ الجزیرهالعربیه7 ص376.2 تاریخ جبرتى، به نقل کشف الارتیاب، ص 25.
3 سوره آل عمران: 64.
4 تاریخ الجزیرهالعربیه فى عصرالشیخ محمد..ص377.
5 چون اهل مکه را مسلمان نمىدانست مستقیما سلام به آنهاننوشت.
6 تاریخ مکه، ج2، ص 131 به بعد، سباعى.
7 کشف الارتیاب، ص27.
8 جغرافیه شبه جزیرهالعرب، ص 161.
9 عنوان المجد فى تاریخ نجد، ج1، ص 124.
10 فتنهالوهابیه، ص 72.
11 قبلا در هر یک از چهار رکن خانه کعبه، در یک وقتیکى ازمذاهب چهارگانه نماز جماعتبرگزار مىکردند(تاریخالجزیرهالعربیه، ص 378).
12 تاریخ الجزیرهالعربیه، ص 378.
13 همان کتاب.
14 المختار من تاریخ الجبرتى، ص533.
15 تاریخ الجزیرهالعربیه، ص379.
16 همان مدرک و تاریخ مکه ج2، ص 131 - 132.
شیخی:: 29/3/1387:: 8:45 عصر | نظرات دیگران ()
در اندیشه سیاسى اسلام و امام خمینى
«قسمت اول»
نبى الله ابراهیم زاده آملى
خاستگاه مشروعیت نظامهاى سیاسى از دیرباز جزء اساسى ترین مباحث فلسفه سیاسى به شمار مى رفته است و اینک نیز به فراخور گستردگى مباحث و نظریه پردازیها در حوزه سیاست، مورد اهتمام مى باشد. انقلاب اسلامى ایران با رهبرى و اندیشه حضرت امام خمینى نسخه اى منحصر به فرد از نظام سیاسى را در جهان معاصر ارائه کرد که طبعاً زمینه بحثها و نظریه پردازیهاى بسیارى را بویژه در محافل داخلى فراهم ساخت. یکى از مهمترین و پردامنه ترین مباحث بویژه در سالهاى اخیر، خاستگاه مشروعیت نظام جمهورى اسلامى و حکومت بر اساس ولایت فقیه مى باشد. این مهم تاکنون محور بسیارى از مباحث روز و مسایل مطرح شده در محافل علمى بوده است. همچنان که این امکان را فراهم ساخته تا به بسیارى از مسایل پیرامونى آن پرداخته شود. پژوهشها و نوشته هاى بسیارى در قالب کتاب و مقاله ارائه شده و طبیعى است که همچون بسیارى از مباحث اجتماعى و سیاسى دیگر، تاب دیدگاههاى مختلف و نقد و نظرهاى متعدد را داشته است. آنچه با عنوان «منشأ مشروعیت حکومت در اندیشه سیاسى اسلام و امام خمینى» مى خوانید تلاشى است بر تثبیت نظریه مشهور در تبیین خاستگاه مشروعیت حکومت اسلامى
که فقیه هر چند مقبولیت خود در رهبرى جامعه را به ناچار از مردم مى گیرد، اما مشروعیت رهبرى وى تماماً برخاسته از ولایت الهى و نصب است و از این رو ولایت فقیه، امرى انتصابى است نه انتخابى.
این تحلیل در تبیین نظریه ولایت فقیه، مواجه با دیدگاه دیگرى است که براى گزینش و رأى مردم، نقشى بیش از مقبولیت دادن به رهبرى ولى فقیه، قائل است. البته هر دو دیدگاه محور تفسیرها و نظریه پردازیهاى چندى نیز شده اند. سرزندگى و نشاط بحث در تقابل نزدیک دو دیدگاه، شایسته مى نمود همزمان، نقد این دیدگاه را در قالب مقاله اى جداگانه بیاوریم. آنچه در همین شماره مجله با عنوان «نقدى بر مقاله منشأ مشروعیت حکومت در اندیشه سیاسى اسلام و امام خمینى» مى خوانید به همین انگیزه است. با این تأکید که نقد یاد شده بر اساس قرائتى خاص از نقش گزینش مردم در مشروعیت مى باشد و از این رو آینه تمام نماى قائلان به نظریه انتخاب نمى باشد. هر دو مقاله در یک قسمت تنظیم شده بود اما ارائه همزمان آن چاره اى جز تقسیم آن به دو بخش باقى نمى گذارد.«فصلنامه حکومت اسلامى»
مشروعیت یکى از کهن ترین و اساسى ترین مباحث نظامهاى سیاسى است که از یونان باستان توسط افلاطون و ارسطو و سپس از سوى متفکرانى چون سیسرو، آگوستین قدیس، توماس آکوئیناس و غیر آن از شخصیتهاى علمى مغرب زمین و نیز توسط متفکران بزرگى نظیر فارابى، ابن رشد، غزالى، ماوردى، ابن سینا و غیر آنها در حوزه تفکر اسلامى و مشرق زمین مورد توجه بوده و با تقسیم حکومت به آریستوکراسى، دموکراسى، جمهورى و مانند آن به بحث در باره مصادیق حکومتهاى مشروع و نامشروع پرداخته اند. هر حکومت، دولت و نظام سیاسى براى حدوث و بقاى خویش ناچار به بازشناسى مبانى مشروعیت نظام سیاسى خویش است تا با پشتیبانى از مبانى بتواند در امور عمومى و اجتماعى مردم تصرف کند و حق فرمانروایى را از آنِ خود قرار دهد.
سخن در باب مفهوم مشروعیت زیاد است و حاصل گفتمان در باره مشروعیت، تهیه و تدوین مقالات و کتب زیادى در این خصوص است.[1] اجمال سخن در این زمینه این است که مشروعیت با دو رکن مهم از نظامهاى حکومتى سر و کار دارد: نخست با رکن حاکم و این که چرا و به چه دلیل توده مردم باید از فرامین و دستورات حاکم اطاعت کنند و بر چه اساسى باید فلان حاکم، حکمرانى کند؟ دوم، رکن نظام حکومتى، و این که اساساً ملاک مشروعیت حکومتها چیست؟ آیا حکومت زورمدارانه و استبدادى مشروعیت دارد یا تنها مشروعیت نوع حکومت از طریق رضایت و اراده عموم مردم تحقق پذیر است و یا از راه انطباق آن با اراده و فرامین الهى؟
در تبیین مفهوم مشروعیت، تعاریف زیادى متناسب با رویکردهاى به آن، ارائه شده است: از جمله گفته اند:
1ـ مشروعیت، یعنى توجیه عقلى و یا عقلانى اِعمال سلطه و اطاعت، به این معنا که اعمال قدرت و سلطه از سوى حاکم باید توجیه عقلى داشته و در چارچوب عقل و مدار عقلانى و منطقى باشد.[2]
2ـ مشروعیت، به معناى قانونى بودن یا طبق قانون بودن است. یعنى وقتى مى گوییم کدام دولت یا حکومتى مشروع است، مقصود این است که چه دولت و حکومتى قانونى است و قانون حاکم بر جامعه چه نوع حکومتى را اقتضا مى کند؟ آیا سیستم حکومتى حاکم بر جامعه برخاسته از قانون موجود در آن جامعه بوده و هماهنگ با آن است یا نه؟[3]
3ـ مشروعیت، یعنى پذیرش همگانى و مقبولیت مردمى و یا مورد رضایت مردم بودن.[4]
4ـ مشروعیت، به معناى حق داشتن و مجاز بودن، به این معنا که دولت و حکومت یک جامعه با چه مجوزى حق حاکمیت و حکومت خواهد داشت؟ و این حق از کجا به او رسیده و چه کسى این حق را به او داده است؟ در واقع مشروعیت در این دیدگاه نظیر مشروعیت قانون و حقوق خواهد بود. چنان که مى گوییم: قانون و حقوق بر چه اساس مشروع است و این مشروعیت ناشى از چه چیز است؟[5]
5ـ مشروعیت در اندیشه سیاسى اسلام (فلسفه، کلام و فقه اسلامى)، به معناى مطابقت با موازین و آموزه هاى شریعت اسلام است، یعنى حکومت و حاکمى مشروع است که پایگاه دینى داشته باشد. بر این اساس، حکومتى که پایبند به موازین شرعى و الهى باشد، حقانیت دارد. مشروعیت سیاسى در اندیشه و تفکر اسلامى از نوع پدرسالارى، وراثت، شیخوخت، نژادى، ملیت پرستى، حکومتهاى اشراف گرایى، نخبه گرایى، کاریزمایى و مانند اینها نیست؛ گرچه به لحاظ توجه تام از سوى اسلام به ویژگیها و اوصاف رهبرى، مدیران، کارگزاران نمونه دینى از فرهمندى و وارستگى خاصى برخوردارند و همین امر سبب مى شود تا بر اطاعت پذیرى، علاقه و رضایت مردم تأثیر روانشناسانه اى داشته باشند. ولى این نکته از حقانیت حاکم و حکومت کاملاً جداست؛ در نتیجه اگر حکومتى یا حاکمى تمام اسباب و عوامل رضایت مردم را فراهم کند اما مطابق موازین شریعت عمل ننماید، مشروعیت دینى پیدا نمى کند، و در برابر، حکومت و حاکمى که آموزه هاى دینى را رعایت کند و به احکام الهى پایبند باشد، همچنان که مشروعیت دینى دارد باید اسباب و عوامل رضایت مشروع اکثریت مردم را نیز فراهم کند و حقوق طبیعى و شرع
ى ملت را تحقق بخشیده و تأمین کند. در این صورت است که متدینان به دلیل اعتقاد آنها به فرامین الهى و پایبندى شان به شریعت، مشروعیت و مقبولیت جامعه شناسانه را نیز پدید مى آورند.[6]
اما در باب منبع مشروعیت، باید توجه داشت که از منظر درون دینى، خداوند تنها منبع ذاتى و اصلى مشروعیت سیاسى است؛ زیرا مبانى اعتقادى اسلام، توحید در همه ابعاد آن، یعنى توحید ذاتى، صفاتى، افعالى، ربوبى، خالقى و عبادى را از آنِ خداوند سبحان دانسته، و نیز حق حاکمیت، تشریع و قانونگذارى را به تمام و کمال مختص آن ذات پاک و یگانه مى داند، و حق فرمانروایى و حاکمیت اجتماعى از سوى خداوند به افراد برگزیده اش یعنى پیامبر(ص) و امام(ع) و به توسط آنان به وارثان راستین رسالت و امامت، یعنى عالمان و فقیهان واجد شرایط رهبرى واگذار شده است؛ حال چه به صورت نصب خاص و تعیین مصداق، که مخصوص زمان حضور معصوم(ع) است و چه به صورت نصب عام و بدون تعیین مصداق، که مربوط به عصر غیبت است.
بنابراین، از میان منابع و مبانى متعدد مشروعیت،[7] تنها منبع و سرچشمه مشروعیت حکومت در دیدگاه دینى ـ اسلامى، الهى بوده و از ولایت تشریعى و یا اراده تشریعى الهى سرچشمه مى گیرد؛ زیرا چنان که استاد آیة الله جوادى آملى فرمودند اساساً هیچ گونه ولایتى جز با انتساب به نصب و اذن الهى، مشروعیت نمى یابد ـ هر چند همراه با مقبولیت باشد ـ و هر گونه مشروع دانستن حکومتى جز از این طریق نوعى شرک در ربوبیت تشریعى الهى بشمار مى رود.[8]
با آنچه گفته شد تفاوت میان مشروعیت و مقبولیت در دیدگاه اسلامى نیز تا حدودى روشن شد؛ زیرا مفهوم مشروعیت و مقبولیت در تعاریف حقوقى اسلام غیر از مفهوم این دو واژه در حقوق بین الملل است. مشروعیت در حقوق بین الملل غربى که شالوده حکومت و نظام سیاسى بر «قرارداد اجتماعى» است، چیزى غیر از مقبولیت نیست. چون در این گونه نظامهاى سیاسى ـ اجتماعى همه مشروعیتها و مقبولیتها اعم از مشروعیت قانون اساسى، انتخاب دولت مردان و غیر آن از رأى اکثریت (نصف به علاوه) سرچشمه مى گیرد، یعنى هر آنچه را که اکثریت مردم بپسندند و به آن رأى بدهند، قانونى و مشروع مى شود.
در حالى که در فلسفه سیاسى اسلام، مشروعیت از غیر مقبولیت و مفهومى عمیق تر و جایگاهى بلندتر از مفهوم مقبولیت را دارا است. در نظام سیاسى اسلام مشروعیت علاوه بر مقبولیت، از بار اعتقادى نیز برخوردار بوده و به معنا و مفهوم گسترده تر و عمیق ترى مى باشد که آن انطباق با نظام تشریع الهى و هماهنگى عمل و نظر با قرآن و سنت است. لیکن این هرگز بدین معنا نیست که در اسلام مردم بر سرنوشت خویش مسلط نبوده و صاحب اختیار خود نیستند و حق انتخاب و آزادى عمل ندارند ـ چنان که برخى به عمد یا غیر عمد چنین معنایى را القا مى کنند ـ بلکه به عکس، در اسلام انسان تمام آزادیهاى فردى و اجتماعى را دارد، ولى آزادیها و اختیارات منطقى و معقول و در چارچوب ارزشهاى دینى و الهى ـ بر اساس خدامحورى نه انسان محورى ـ یعنى باید گفت بر اساس دیدگاه اسلامى، انسان آزاد آفریده شده و بر سرنوشت خویش مسلط است. و در تعریف جامع تر: انسان از دیدگاه اسلام، موجودى عاقل، هوشمند، کمال خواه، آرمان گرا، داراى استعدادها و صفات نیک روحى و اخلاقى و نیز صاحب اختیار و مسؤول سرنوشت خویش است، و در یک جمله کوتاه اشرف مخلوقات و برتر از همه موجودات عالم
ماده است. اما در عین حال از یک سو به دلیل این که داراى نفس سرکش حیوانى، هواها، شهوات و تمایلات بى شمار نفسانى است به تنهایى قادر به شکوفایى استعدادهاى تعالى بخش خویش و در نتیجه نیل به کمال مطلوب و سعادت و رستگارى حقیقى، آن گونه که خداوند برایش مقرر کرده، نیست، و از سوى دیگر، به خاطر شدت علاقه، محبت و رحمت خداوندى به انسان و حساسیتى که آن ذات پاک بى همتا نسبت به سرنوشت انسان دارد، او را به حال خود رها نساخته و در معرض طوفانهاى نفس سرکش قرار نداده است، بلکه لطف و رحمت ویژه اش را مشمول او ساخته و براى شکوفا ساختن آن استعدادها و رساندنش به کمالات مطلوب انسانى ـ الهى، برنامه کامل زندگى سعادتمندانه را تحت عنوان «دین»، توسط انسانهاى برگزیده و وارسته اش، یعنى پیامبران و جانشینان راستین آنها از فراسوى عالم ماده فرا راه او قرار داده است.
بر این اساس، در عین اینکه گفته است هیچ اکراه و اجبارى در پذیرش دین و عمل به دستورات دینى نیست[9]، اما اعلام داشته است که تنها راه سعادتمندى و خوشبختى واقعى انسان، در گرویدن به دین حق و گردن نهادن به فرامین مترقى و انسان ساز و نیز بایدها و نبایدهاى آن است.[10] لیکن روشن است که چنین آیین مترقى و داراى برنامه کامل زندگى سعادتمندانه، براى اجرا، بستر مناسب سیاسى ـ اجتماعى را که همان تشکیلات حکومتى و ساز و کارهاى سیاسى باشد، نیاز دارد.
اینجاست که تشکیل حکومت اسلامى ضرورى به نظر مى رسد و این مهم نیز در متن دین مترقى اسلام پیش بینى شده است، زیرا که دین فطرى و عقلى است و دین فطرى و عقلى چنان که مرحوم علامه طباطبایى اظهار داشتند نمى تواند نسبت به یکى از مهمترین و ضرورى ترین نیاز فطرى و عقلى بشر یعنى حکومت و تشکیلات سیاسى ـ حکومتى بى تفاوت باشد.[11]
با اینکه عقل و منطق اقتضا دارد که پس از پذیرفتن اصل دین و التزام عملى به دستورات دینى از سوى مردم، آنان باید به همه جنبه هاى عملى و اجرایى آن و از جمله حاکمیت دینى ـ سیاسى هم گردن نهند چون زیر مجموعه اصل دین است، ولى باز در تشکیل حکومت دینى با مشخصه اسلامى آن که «حکومت و ولایت فقیه» باشد، رضایت مندى و مقبولیت مردمى را لحاظ کرده و استقرار حکومت اسلامى و تحقق ولایت فقیه را به اقبال و آراى مردم واگذار کرده است. چنان که در اصل پنجاه و ششم قانون اساسى جمهورى اسلامى نیز مطالب یاد شده فوق بدین صورت قانونمند شده است:
«حاکمیت مطلق بر جهان و انسان از آنِ خداست و هم او، انسان را بر سرنوشت خویش حاکم ساخته است. هیچ کس نمى تواند این حق الهى را از انسان سلب کند یا در خدمت منافع یا گروه خاصى قرار دهد و ملت این حق خداداد را از طرقى که در اصول بعد مى آید، اعمال مى کند.»
یعنى بر اساس اصل اولى و عقلایى، هیچ شخصى حق حاکمیت بر دیگرى را ندارد مگر آنکه از جانب حق تعالى به این منصب نائل آید. چون منافاتى نیست میان اینکه انسانها به حسب اصل اولى و عقلى بر یکدیگر هیچ گونه سلطه و حکومتى ندارند و اینکه دلیل خاصى این قاعده کلى عقلى و عقلایى را استثنا کرده باشد، چون این مستثنا نیز خود متکى و مبتنى بر یک اصل عقلى و فطرى دیگرى است و آن نیاز به حکومت براى برقرارى نظم، امنیت و عدالت اجتماعى، تا در پرتو آن احکام و قوانین مترقى و حیات بخش اسلام در جهت تعالى و سعادتمندى انسان به اجرا درآید.
از آنچه گذشت نتیجه مى گیریم که هویت و انسانیت انسان و به تعبیر رساتر، مشروعیت همه جانبه انسان و تطهیر و تزکیه او از همه پلیدیهاى کفر، شرک و فساد در اندیشه و عمل و در نهایت سعادتمندى حقیقى او، همانا در گرویدن به دین و گردن نهادن به فرامین الهى و حاکمیت برخاسته از دین و اراده تشریعى الهى است، نه این که مشروعیت حاکمیت دینى و قوانین برخاسته از دین و دستورات آسمانى اسلام برخاسته از خواست، اراده و آراى مردم باشد؛ چنان که برخى چنین پنداشته اند.
اما آیا آنچه گفته شد با مفاد ادله ولایت فقیه و دیدگاه حضرت امام خمینى نیز همخوانى دارد یا نه؟
دلایل ترجیح انتصاب و مشروعیت الهى
پیش از ذکر دلایل، تصریح و تأکید بر چند نکته و اصل پذیرفته شده نیز ضرورى است:
1ـ مقصود طرفداران نظریه انتصاب از این واژه در زمان غیبت «نصب خاص» یعنى نصب شخصى معین نیست، نظیر نصب مالک اشتر براى استاندارى مصر از سوى حضرت على(ع) و یا نصب نواب اربعه از سوى حضرت ولى عصر(ع) در عصر غیبت صغرا؛ و نیز منظور آنها نصب عنوان فقیه جامع الشرایط نیست، زیرا نصب عنوان امکان ندارد.
بلکه مراد آنها از این کلمه «نصب عام» مى باشد، بدین معنا که همه فقهاى واجد شرایط رهبرى در زمان غیبت از سوى ائمه(ع) داراى صلاحیت براى تصدى امور، شناخته شده اند. که این سخن به معناى شأنیت و صلاحیت داشتن همه آن فقهاى واجد شرایط و نه فعلیّت داشتن ولایت همه آنها است که در این صورت موجبات هرج و مرج و اختلال نظام را در بردارد.
اما اینکه ولایت کدامین آنها به فعلیت مى رسد و این امر چگونه تحقق مى یابد؟ بحثى اثباتى است که لزوماً با انتخاب پیش بینى امت همراه نیست، زیرا ممکن است این فعلیت از راه اقدام عملى یکى از آنها و یا انتخاب خبرگان (اهل حل و عقد) و یا انتخاب مردم صورت گیرد. هر چند تحقق یافتن و فعلیت و کارآمدى بودن حاکمیت و ولایت فقیه مبتنى بر رضایت مندى و پذیرش مردمى است، ولى این رضایت مندى پسینى امت و یا انتخاب پیشینى آنها به خودى خود نمى تواند دلیل بر مشروعیت دینى ـ اسلامى یک حاکم اسلامى اعم از فقیه یا غیر فقیه باشد؛ زیرا چنان که خواهیم گفت احتمال سوء استفاده از جهل و سادگى مردم و فریب دادن آنها بسیار قوى است ـ اگر مانند اهل سنت نگوییم که حتى تمکین مردم به زور سرنیزه و برق شمشیر هم موجب مشروعیت حکومت مى شود و تصدى کرسى خلافت و منصب زعامت و رهبرى به هر طریق ممکن از سوى حتى فرد ظالم و فاسدى هم که باشد حکومتش مشروع و اطاعتش واجب است! ـ چه این که در تاریخ اسلام خاطره تلخى از سوء استفاده از جهل و سادگى مردم مسلمان مبنى بر جلب رضایت و اخذ بیعت از آنها در جهت تثبیت حاکمیت حکام فاسد و ستمگر را پیش رو داریم.
آنچه حکومت و ولایت حاکم اسلامى را مشروع و اطاعتش را ضرورى مى کند انطباق کامل او با موازین شرع از جهت شایستگى شخصى و اقدام عملى براى تشکیل حکومت است؛ زیرا گفتیم از دیدگاه شیعه تصدى کرسى زعامت سیاسى و تشکیل حکومت ـ هر چند به ظاهر ـ اسلامى، اگر با تمام اسباب رضایت مندى و پذیرش مردمى همراه باشد ولى با موازین شرعى و آموزه هاى دینى سازگار نباشد هرگز مشروعیت دینى پیدا نمى کند، مگر در صورتى که مردم در اثر هدایت و ارشاد و آگاهى لازم دینى گزینش منطبق با شرع بنمایند که شرحش در ذیل مى آید.
2ـ در تقریر محل نزاع میان طرفداران نظریه انتصاب و طرفداران نظریه انتخاب، باید گفت تأثیرگذارى رأى و انتخاب مردم در موضوع ولایت فقیه، بنا بر نظریه انتخاب به نحو قیدیت و شرطیت است ولى بنا بر نظریه انتصاب به گونه کاشفیت است. مراد از قیدیت و شرطیت این است که انتخاب مردم همردیف و همتاى با سایر شرایط و ویژگیهاى ولى فقیه نظیر فقاهت و عدالت قرار دارد و با نبود آن، مشروعیت ولایت فقیه از بین مى رود؛ و منظور از کاشفیت این است که انتخاب فقیه عادل از سوى مردم کاشف از رضایت معصوم(ع) و در نهایت خداوند به زمامدارى اوست، آن هم انتخابى آگاهانه و از روى موازین شرع، نه از روى هواى نفس و یا از روى جهل و ناآگاهى. یعنى انتخاب فقیه از روى آگاهى و سازگارى با شرع و مقبولیت مردمى حکومتش، کشف از مشروعیت دینى حکومتش مى کند نه اینکه صرف این انتخاب عامل مشروعیت حکومت او شود. این در حالى است که:
3ـ اصل لزوم تشکیل حکومت اسلامى در زمان غیبت مورد پذیرش طرفین است.
4ـ اصل ولایت فقیه یعنى لزوم زمامدارى جامعه اسلامى به وسیله فقیه عادل را هم هر دو گروه قبول دارند.
5ـ هر دو گروه مى پذیرند که ولایت در مورد پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) ـ حتى نواب خاص آنان ـ به صورت انتصاب است.
6ـ محل بحث، بُعد حکومتى ولایت فقیه یعنى تصمیم گیرى در مسایل حکومتى به جاى مردم است، و طرفین در منصبهاى دیگر فقیه نظیر افتا، قضا و داورى بحثى ندارد.
7ـ هر دو گروه بر این نکته اتفاق نظر دارند که منشاء مشروعیت ولایت، خداوند متعال است، لیکن در این مطلب بحث دارند که آیا خداوند این ولایت را به نحو انتصاب در اختیار فقها قرار داده است یا اینکه براى رأى مردم نیز نقشى ـ کلى یا جزئى ـ در مشروعیت ولایت فقیه قائل شده است؟[12]
اما دلایل اثبات انتصاب فقیه و مشروعیت دینى حکومت و ولایت او، عبارتند از:
الف ـ دلایل عقلى
دلایل عقلى بر انتصاب فقیه اعم از دلایل عقلى مستقل و یا دلایل عقلى ملفّق از عقل و نقل بسیار زیاد است که ذکر همه آنها نه میسر است و نه لازم. در اینجا به چند نمونه به اختصار اشاره مى شود:
1ـ اسلام دین فطرت است و از آن سوى، حکومت و ولایت بر مردم نیز یک نیاز فطرى بشر است، زیرا نفى حکومت یعنى ترویج هرج و مرج و اختلال نظام اجتماعى، که این مخالف عقل و فطرت است. چگونه مى توان گفت که دین فطرى یکى از مهمترین و ضرورى ترین نیاز فطرى یعنى حکومت را نادیده گرفته باشد؟ از این رو، به حکم عقل و به اقتضاى فطرت، اسلام نیز حکومت را تشریع کرده و در منابع خود مطرح ساخته است، نه در این امر مهم سکوت کرده و نه به مردم واگذار نموده است.[13]
2ـ این دلیل عقلى با مقدمات زیر تبیین مى گردد:
الف ـ تشکیل حکومت براى تأمین نیازمندیهاى اجتماعى و جلوگیرى از هرج و مرج و فساد و اختلال نظام چنان که گفتیم از ضرورتها و بدیهیات عقل عملى است؛ زیرا برقرارى نظم و عدالت از عهده افراد به تنهایى برنمى آید.
ب ـ اسلام نیز دینى سیاسى ـ اجتماعى بوده و در همه زمینه هاى عبادى، سیاسى، اجتماعى، اقتصادى، حقوقى، جزایى، دفاعى، تربیتى، خانوادگى و سایر ابعاد حیات آدمى داراى احکام و قوانین مترقى و حیات بخش است.
ج ـ این احکام و قوانین گسترده و متنوع نیز پایدار و ابدى بوده و هرگز منسوخ نمى شود؛ زیرا دین خاتم، کامل، جاوید و جهانى باید جهت برآوردن نیازهاى هر عصر و زمان مردم، احکام و قوانین فرا زمانى داشته باشد.
د ـ تحقق بخشیدن و پیاده کردن احکام و قوانین اسلام بدون تشکیل حکومت، میسر نیست؛ زیرا احکام مربوط به جهاد و دفاع و همچنین قوانین اقتصادى، مالى، بین المللى و سایر قوانین الهى ـ اسلامى بدون برپا داشتن حکومت دینى و داشتن تشکیلات ادارى و اجرایى قابل اجرا نیست.
ه… ـ عقل حکم مى کند که رئیس دستگاه حکومتى و مدیر اجرایى جامعه اسلامى فردى متخصص، کارشناس در مسایل دینى ـ اسلامى، وارسته اخلاقى، مدیر شایسته و بویژه عادل و باتقوا باشد، و نیز در اجراى قوانین الهى و انطباق قوانین کلى بر جزئیات داراى شجاعت و عصمت و صیانت نفس باشد.
و ـ هنگامى که پیدا کردن چنین مدیر و رئیس دستگاه حکومتى در حد ایده آل و کامل تمام عیار (یعنى معصوم) میسر و ممکن نباشد، عقل حکم مى کند که از باب ضرورت رجوع جاهل به عالم، باید به نزدیکترین فرد به معصوم(ع) رجوع کرد، و چنین فردى جز فقیه واجد شرایط نخواهد بود.
ز ـ زیرا اکنون که در عصر غیبت کبرا هستیم و دست ما از حکومت مستقیم معصوم(ع) کوتاه است، یا باید بگوییم خداوند از اجرا و پیاده شدن احکام و قوانین اسلام بویژه قوانین اجتماعى آن صرف نظر کرده است، که این با فلسفه ارسال پیامبران و تشریع قوانین الهى مباین و خلاف حکمت و لطف آن ذات یگانه حکیم است، و یا بپذیریم که اجراى آن را به فرد یا افراد غیر شایسته، غیر اصلح و غیر متخصص واگذار کرده است، که این نیز از باب این که ترجیح مرجوح بر راجح و غیر اصلح بر اصلح خلاف حکمت و نقض غرض است مردود مى باشد. با توجه به باطل بودن دو فرض مزبور، این صورت قطعى مى شود که شارع اسلام، نزدیکترین فرد به معصوم(ع) را براى تصدى منصب زعامت و حکومت دینى ـ اسلامى جهت اجرا کردن قوانین اسلام منصوب ـ به نصب عام ـ نموده است. یعنى ما از راه عقل کشف مى کنیم که چنین وظیفه و اذنى از طرف خداى متعال و به توسط اولیاى خاص او به فقیه واجد شرایط داده شده است.[14]
خلاصه آن که مسأله ولایت فقیه چه مسأله اى کلامى باشد و مبانى کلامى داشته باشد که دارد و چه آن را مسأله اى فقهى بدانیم، در هر صورت، یک مسأله اى دینى ـ اسلامى بوده و ضرورت حکومت و ولایت فقیه و مشروعیت دینى آن یک مسأله درون دینى ـ نه فرا دینى ـ است و ادله عقلى و نقلى فراوانى آن را اثبات مى کند؛ زیرا از دیدگاه کلامى[15] ولایت فقیه به عنوان امتداد ولایت معصومین و نیز امامت که ریاست عامه در امور دین و دنیا مى باشد، مورد بحث قرار مى گیرد. از این رو، بدون هیچ تردیدى همه دلایلى که ولایت (به معناى امامت و زعامت سیاسى) پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) را اثبات مى کند، همان دلایل، ولایت فقیه را در عصر غیبت اثبات مى کند؛ زیرا اسلام یک نظام است که براى تنظیم حیات سیاسى ـ اجتماعى و مادى ـ معنوى برنامه کاملى دارد، و آمده است تا راه سعادت مندى حقیقى و سلامت و رفاه در زندگى را براى انسان هموار سازد.
بنابراین، همان دلیل حکمت و لطف الهى که اقتضاى ارسال رسل و شرایع آسمانى بویژه شریعت کامل اسلام براى هدایت و نجات بشریت را نموده است و نیز ضرورت امامت و ولایت پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) را ایجاب کرده است، همان دلیل حکمت و لطف، تداوم آن رهبرى الهى را براى ادامه هدایت و نجات بشر در این عصر نیز ضرورى مى کند.[16]
ب ـ دلایل نقلى
1ـ فقها و متفکران اسلامى براى اثبات ولایت انتصابى فقیه و مشروعیت دینى او به دلایل نقلى زیادى از آیات و روایات استناد کرده اند. اما آیات، که مجال ذکر و بررسى آنها نیست و کسانى که خواستار پیگیرى این بحث و تفحص و تحقیق بیشتر هستند باید به کتابهاى مربوط رجوع کنند.[17] اما از جمله روایات: مقبوله عمر بن حنظله، مشهوره ابى خدیجه و احادیث «اللهم ارحم خلفائى»، «العلماء ورثة الانبیاء»، «الفقهاء حصون الاسلام»، «الفقهاء امناء الرسول»، «اما الحوادث الواقعة ...»، «العلماء حکام على الناس»، «مجارى الامور و الاحکام على ایدى العلماء» و غیر آن مى باشد. این احادیث و احادیث دیگر از سوى علما و فقهاى فراوانى مورد استناد و استدلال قرار گرفته است. از جمله محقق نراقى در عوائد الایام[18]، صاحب جواهر در جواهر الکلام[19]، شیخ انصارى در کتاب القضاء و الشهادات[20]، بحرالعلوم در بلغة الفقیه[21]، امام خمینى در کتاب البیع[22]، آیت الله جوادى آملى در کتاب پیرامون وحى و رهبرى[23] و بسیارى از اندیشمندان اسلامى دیگر.
خلاصه سخن در مفاد این روایات این است که با دقت و تأمل در مضامین آنها این معنا به روشنى ثابت مى شود که ولایت فقیه یک منصب الهى است و او بر امت اسلامى از سوى شرع ولایت دارد نه به عنوان نیابت و وکالت از سوى مردم. چنان که در توقیع شریف «فارجعوا فیها الى رواة حدیثنا»، امر به رجوع است و کارى به انتخاب مردم ندارد و همچنین از ذیل مقبوله عمر بن حنظله نیز این مطلب به وضوح استفاده مى شود، چه آنکه صدر و ذیل این حدیث گویاى این معناست که روایت تنها در صدد نصب قاضى براى قضاوت نیست، بلکه متضمن معناى جامع ترى است اعم از ولایت و قضاوت؛ زیرا روشن است قضاوت بدون ولایت و حکومت هرگز کارساز نیست و قدرت رفع مخاصمه را نخواهد داشت. از این رو، منصب قضا جزء زیر مجموعه مقام ولایت است، چه اینکه در حدیث عمر بن حنظله امام مى فرماید: «فانى جعلته علیکم حاکماً».
بنابراین، مقام ولایت نظیر سایر مناصب الهى چون رسالت، امامت، قضاوت و حق افتا، قابل جعل و انشا است، لیکن در اختیار کسى نیست بلکه فقط در اختیار خداست که بدون واسطه یا با واسطه، آنها را جعل مى کند؛ زیرا این مناصب و سمتها نظیر ریاست، وزارت، مدیریت و مانند آن از مشاغل بشرى نیستند تا ثبوت و سقوط آنها در حوزه اختیار و انتخاب انسانها باشد. بدین ترتیب در باره غیر معصومان(ع) از فقیهان واجد شرایط رهبرى و زعامت، مناصب آنها اعم از افتا، قضا و ولایت تنها با نص و نصب ـ عام ـ الهى و توسط معصومان(ع) ثابت مى شود. هر چند که کارآمدى و فعلیت آنها با رأى و انتخاب مردم است.
2ـ یکى دیگر از ادله نقلى که عالمان و فقیهان براى اثبات ولایت انتصابى فقیه و مشروعیت دینى او استناد و ارائه مى کنند، اجماع است. این اجماع از سوى بسیارى از آنان به طرق مختلف اعم از اجماع محصّل یا منقول مطرح شده است.[24]
علامه حلى، متفکر و اندیشمند بزرگ و بلندآوازه شیعه در این زمینه مى فرماید:
«عقلا و اندیشمندان مسلمان بر وجوب و ضرورت امامت و حکومت فى الجمله اجماع دارند. برخلاف گروههاى ازارقه، اصفریه و غیر آنان از خوارج (که منکر ضرورت حکومتند)[25].»
3ـ بسیارى از فقها و علماى اسلام ضرورت دینى و الهى حکومت فقیه و نیز مشروعیت دینى او را از راه «حسبه» (امورى که هرگز شارع به ترک آن راضى نبوده و حتماً باید اجرا شود) اثبات کرده اند. از جمله آنها شیخ اعظم انصارى است که در این باره به طور مکرر چنین فرمود است:
«اقامة النظام من الواجبات المطلقة».[26]
بر پا داشتن نظام (سیاسى ـ اجتماعى و حکومت اسلامى) و حفظ آن از نابسامانى، از واجبات ضرورى و بدون قید و شرط است که هرگز تقییدبردار نیست.
ایشان بر پا داشتن نظام حکومتى و حفظ و حراست از آن از زوال و اضمحلال جهت جلوگیرى از هرج و مرج را از امور حسبیه اى مى داند که هرگز شارع مقدس راضى به ترک آن نیست. با این دید و نظر، ایشان نیز دائره امور حسبه را بسیار گسترده و وسیع مى داند، و محدودیتى براى آن قائل نیست، زیرا هیچ گاه شارع مقدس اسلام حاضر نیست امرى از امور جامعه اسلامى تعطیل شده و یا در آن اختلال ایجاد شود. لا محاله حکومت و ولایت فقیه نیز داخل در امور حسبیه اى مى شود که خداوند تحقق آن را ضرورى دانسته و به هیچ وجه راضى به ترک آن نیست. با این بیان مشروعیت حکومت و ولایت فقیه امرى کاملاً دینى و الهى مى شود نه برخاسته از رأى مردم.
ج ـ دلایل تاریخى
شواهد تاریخى گواهى مى دهد که رأى اکثریت در مکتب انبیا و بویژه اسلام و تشیع مبنا و منشأ مشروعیت قرار نگرفته است؛ زیرا به گواهى قرآن کریم در طول نهضت انبیا با همه تلاش و مجاهدتهایى که از سوى آن رهبران راستین الهى صورت گرفته است، بنا به هر دلیلى، رهبرى الهى و نهضت رهایى بخش آنان نه تنها از سوى اکثریت مردم مورد حمایت و پذیرش واقع نشده و به آنها ایمان نیاورده اند، بلکه به عکس، به خاطر مخالفتها و مانع تراشیهاى همین اکثریت توده هاى مردمى و حمایتها و کمکهاى همه جانبه آنان از حکام و سلاطین جور، پیامبران موفقیت مورد نظر در نشر دین خدا و دعوت به حق و حقیقت را به دست نیاورده اند تا جایى که حضرت نوح(ع) با نهصد و پنجاه سال پیامبرى و دعوت به دین حق و خداپرستى، هشتاد و اندى نفر را به خود مؤمن ساخته بود! که به همراه او بر کشتى نشسته و پس از طوفان به ساحل نجات رسیده اند. از این رو، پیوسته تاریخ، پیروان حق و حق پرستان در اقلیت بوده و از سوى اکثریت ناآگاه و گمراه مورد شکنجه و آزار قرار داشته و مطرود آنان و طاغوتهاى زمان بوده اند. چنان که در اسلام نیز چنین بوده است؛ زیرا پیامبر(ص) و اصحاب و گرون
دگان راستین به مکتبش در اقلیت بوده اند، و پس از آن حضرت نیز اسلام ناب با اقلیت ناچیزى به حیات سیاسى خود ادامه داد. بر این اساس با اینکه اکثریت مسلمانان از حکومت خلیفه اول «ابوبکر» حمایت و پیروى کرده و با او بیعت نموده اند، که بر مبناى نظام مردم سالارى و دموکراسى امروزى حکومت خلیفه نخستین را باید نمونه اى از یک حکومت دموکراسى و مردم سالارى دانست. اما متفکران سیاسى شیعه آن را مشروع نمى دانند.
نیز اگر ملاک مشروعیت رأى اکثریت هر چند مسلمان باشد، در طول تاریخ پیوسته پیروان ائمه معصومین(ع) در اقلیت بوده اند. همچنین اگر رأى اکثریت مشروعیت آور باشد، پس تعداد اندک 72 تن یاران امام حسین(ع) در نهضت عاشورا در برابر دهها و شاید صدها هزار پیروان یزید و ابن زیاد مشروعیتى نخواهند داشت، و با این حساب نباید قیام آن حضرت را ـ نعوذ بالله ـ به حق دانست!
در حالى که حقیقت چنین نیست. نه همراهى نکردن اکثریت مردم از پیشوایان معصوم دینى اعم از پیامبران و امامان(ع) دلیل بر عدم مشروعیت راه و راهبرى آنها و حقانیت مرامشان مى باشد و نه پیروى و حمایت کردن اکثریت از حکام و سلاطین جور دلیل بر مشروعیت حکومت آنهاست. زیرا در اندیشه سیاسى اسلام حق با آراى افراد انسانى سنجیده نمى شود تا زیادى و کمى تعداد پیروان دلیل بر حق بودن و مشروعیت داشتن یا نداشتن یک مذهب و یا یک رهبرى سیاسى ـ مذهبى بوده باشد.
چنان که حضرت على(ع) فرمود:
«لا تستوحشوا فى طریق الهدى لقلّة اهله فانّ الناس قد اجتمعوا على مائدةٍ شِبَعُها قصیر و جوعها طویل.»[27]
در پیمودن مسیر حق و حقیقت و صراط مستقیم هدایت هرگز از کمى تعداد پیروانش هراس نکنید. زیرا مردم در اطراف سفره اى اجتماع کرده اند که مدت سیرى آن کوتاه و گرسنگى آن طولانى است.
قرآن کریم نیز معیار گزینش را «انتخاب اکثر» معرفى نمى کند، زیرا مى فرماید:
«اَلذَّین یَسْتَمِعوُنَ القَوْلَ فَیَتَّبِعونَ اَحْسَنَهُ.»[28]
(مؤمنان حقیقى) کسانى هستند که سخنان را مى شنوند و بهترین آن را مورد عمل قرار مى دهند.
این آیه معیار «احسن» را براى گزینش مطرح مى کند و مى گوید آنچه را احسن و خوبتر است برگزینید و از آن پیروى کنید. روشن است که «اتباع احسن» نیکى و بدى نفس الامرى اعمال است و کار به اشخاص گوینده ندارد که چه کسى با چند نفر آن را مى گویند، که اگر تعداد بیشترى آن بگویند پس خوب بوده و باید مورد عمل قرار گیرد و اگر کسان کمترى بگویند اعتبار نداشته باشد.
با توجه به عملکرد بد اکثریت در بسیارى از ادوار تاریخ بشر بویژه در نهضت انبیا و پیشینه ناپسند آن است که در بسیارى از آیات قرآن، از آراى اکثریت که به دور از هوشمندى و خردورزى بوده، به شدت نکوهش شده است و با تعابیرى همچون: «اکثر الناس لا یعلمون»[29]، «اکثر الناس لا یؤمنون»[30]، «اکثرهم لا یعقلون»[31]، «اکثرهم یجهلون»[32]، «اکثرهم للحق کارهون»[33] و مانند آن که به طور مکرر در قرآن آمده، بر این حقیقت تصریح و تأکید ورزیده است.
تا جایى که خطاب به رسول گرامى اسلام(ص) چنین فرمود:
«وَ اِنْ تُطِعْ اَکْثَرَ مَنْ فِى الْاَرضِ یُضِلّوکَ عَنْ سَبیل الله اِنْ یَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّ وَ اِنْ هم الاّ یَخْرُصُونَ»[34]
اگر از اکثر مردم روى زمین پیروى کنى تو را از راه (درست) خدا گمراه مى کنند زیرا آنها تنها از گمان پیروى مى کنند و تخمین و حدس (واهى) مى زنند.
بنابراین، اکثریت از آن جهت که اکثریت است (یعنى از حیث تعداد)، در اندیشه سیاسى اسلام مشروعیتى نداشته و فاقد هر گونه ارزش و اعتبار است[35]؛ اما اکثریت داراى فکر، اندیشه و خردورزى، ایمان و باورهاى درست و آگاه به مسایل سیاسى ـ اجتماعى اسلام و جامعه اسلامى ـ و بلکه اقلیت اینچنینى ـ در اسلام بسیار ارزش و اعتبار دارد[36]، و رأى و نظر چنین مردمى و طرف مشورت قرار دادن آنان به لحاظ اینکه رأیشان با موازین شرع و احکام آن همسو و منطبق است، ملاک عمل افراد و بلکه حکومت اسلامى مى باشد که در این عصر به لطف الهى ما از چنین مردمى برخورداریم و آراى آنها راهکارهاى عملى و شیوه هاى اجرایى مسؤولان نظام مقدس جمهورى اسلامى ایران است، یعنى آراى چنین مردمى با خصوصیتهاى مزبور، مقبولیت مردمى نظام ـ نه مشروعیت دینى آن ـ را که شرط کارآمدى و تحقق پذیرى حکومت و ولایت فقیه است، فراهم کرده و موجب مى گردد.ادامه دارد.
((با عرض پوزش به دلیل اینکه امکان ارسال یادداشت با بیش از 30000 حرف وجود نداشت مجبور شدم پی نوشت ها را پاک کنم.))
فصلنامه حکومت اسلامى شماره 15
شیخی:: 22/3/1387:: 8:34 عصر | نظرات دیگران ()
بخش دومآفتاب بر سر سایبان ه